EAJ-PNVk 1931ko Zumaiako Udalbatzaren eginkizuna aldarrikatu du, Bigarren Errepublika garaian

EAJ-PNVk Zumaiako Udalbatzak 1931ko apirilaren 12ko udal hauteskundeen ondoren izan zuen eginkizuna nabarmendu nahi du, eta Zumaiako, Euskadiko eta euskal gizarte osoaren historiako funtsezko garai baten memoria historikoa osotasunean lantzearen garrantzia aldarrikatu du: Bigarren Errepublika.

1931ko apirilaren 12ko udal hauteskundeek sei zinegotzi jeltzalez eta CRS alderdiko bost ordezkariz osatutako Udalbatza ekarri zuten. Victoriano de Arrate Loyola EAJ-PNVko ordezkariak hartu zuen Zumaiako alkate kargua.

Zumaiako Udalbatza honako ordezkari hauek osatu zuten:

     • Victoriano de Arrate Loyola – EAJ-PNV, alkatea

     • Juan de Arratibel Larrañaga – CRS

     • León de Esnal Alberdi – EAJ-PNV

     • Martín Elorriaga Gómez – EAJ-PNV

     • Gabriel de Betondo Osteche – EAJ-PNV

     • Zacarías Arrizabalaga Urdampilleta – CRS

     • Sotero de Azpeitia Orbegozo – CRS

     • Eduardo de Zubia Egaña – CRS

     • Alejandro Lartigue Larrañaga – EAJ-PNV

     • Manuel Urruzuno Arrizabalaga – CRS

     • Benigno Arrieta Larrañaga – EAJ-PNV

Hauteskundeen biharamunetan, 1931ko apirilaren 15ean, herri bozketaren bidez hautatutako ordezkariak Udaletxean bildu ziren Zumaiako Udal berria eratzeko, Bigarren Errepublikaren aldarrikapenaren testuinguruan.

EAJ-PNVk gogorarazi du Udalbatza hark garai hartako aldarrikapen politiko nagusietan ere parte aktiboa izan zuela. Egun berean, apirilaren 15ean, Victoriano Arratek, EAJ-PNVren izenean, eta Juan Arratibelek, CRSren izenean, Errepublika Vasca aldarrikatzeko eta sor zitezkeen gainerako errepublikekin konfederazio bat osatzeko eskaera formala egin zioten Udalbatzari.

EAJ-PNVrentzat, gertakari horrek Zumaiak Bigarren Errepublikaren lehen egun haietan izan zuen borondate politikoaren eta udal ordezkariek autogobernuaren zein euskal askatasunen alde erakutsitako konpromisoaren adierazgarri da.

Konpromiso horrek hurrengo urteetan ere jarraipena izan zuen. 1931n, Zumaiako Udala Estellako Estatutuaren alde agertu ziren udaletako bat izan zen. 1932an estatutuaren prozesua berriro martxan jarri zenean, Zumaiak berriro babestu zuen, eta 1933ko plebiszituan Estatutuak gehiengoaren babesa jaso zuen herrian.

EAJ-PNVk beharrezkotzat jotzen du, halaber, Zumaiak 1936ko irailean izan zuen papera gogoratzea, herria frankisten okupazioaren aurretik. Irailaren 13tik 21era bitartean, Zumaiak Gipuzkoako Defentsa Batzordearen egoitza hartu zuen, eta egun haietan garrantzi politiko bereziko gunea bihurtu zen. Zumaiako Batzordearen azken bileretako batean, gainera, Eusko Jaurlaritzaren sorrera defendatu zen. 1936ko urriaren 7an eratu zen lehen Eusko Jaurlaritza, José Antonio Agirre lehendakari hautatuta, Zumaiako bilera horren ondoren urtebete baino gehiago igaro zela.

1936ko irailaren 21ean, tropa frankistak Zumaiara sartzeak 1931ko hauteskundeetatik sortutako Udalbatza osoa erbesteratzera behartu zuen. Derrigorrezko erbestealdi horretan, Victoriano Arrate alkateak Zumaiako Alkatetzaren zilegitasun demokratikoaren ordezkaritza sinbolikoa mantendu zuen Bilboko Sabin Etxean, EAJ-PNVren egoitzan.

EAJ-PNVk azpimarratu du Zumaiako Bigarren Errepublikaren memoria ezin dela soilik erakundeen ikuspegitik ulertu. Udal taldeak funtsezkotzat jotzen du Zumaiako Emakume Abertzale Batzaren emakumeen ekarpena aitortzea ere. Emakume haiek bizitza publikoan presentzia izan zuten, kultur eta gizarte jardueretan parte hartu zuten, behar handiena zuten pertsonei lagundu zieten eta euskararen zein tradizioen alde lan egin zuten. Gainera, 1933an emakumeek lehen aldiz bozkatzeko eskubidea baliatu ahal izan zuten.

1931 eta 1936 artean, euskal mugimendu nazionalistak presentzia nabarmena izan zuen Zumaiako bizitza ekonomiko eta sozialean, bereziki ontzigintzaren sektorean. Era berean, langileen interesak antolatu eta defendatzeko, komunitate nazionalistak ELA sindikatua sortu zuen 1933an. Urte berean, Euzko Nekazarien Bazkuna sortzeak herriko baserritarrak batzeko eta haien arteko harremanak sendotzeko aukera eman zuen.

EAJ-PNVrentzat, Udalbatza hura eta Bigarren Errepublika garaia gogoratzeak une erabakigarri batean ardura publikoak hartu zituen udal ordezkari belaunaldi bat aitortzea esan nahi du. Belaunaldi horrek zilegitasun demokratikoa defendatu zuen eta Euskadirako autogobernuaren eta askatasunen aldeko aldarrikapenetan modu aktiboan parte hartu zuen.

Horregatik, udal talde jeltzaleak defendatzen du Zumaiako memoria historikoaren berreskurapenak gertakari eta protagonista horiek guztiak jaso behar dituela, egungo eta etorkizuneko belaunaldiek udalerriak eta bere Udalbatzak Bigarren Errepublikan izan zuten eginkizuna bere osotasunean ezagutu dezaten.