Berria

Atutxa: "Krisi sakonean sartzeko bidea ireki du zigor honek, baina ez sartzeko indar egin behar dugu"

JUAN MARIA ATUTXA Sabino Arana Kultur Elkargoko lehendakaria

Herrizaingo sailburu izan zenean auzitegien aginduak betearazteko ardura izan zuen, eta orain auzitegi baten agindua ez betetzea egotzita zigortu dute. Justizian sinetsi gura du, baina gaitza zaio.

IMANOL MURUA URIA

Juan Maria Atutxak (Lemoa, 1941) argi dauka Auzitegi Gorenaren erabakiaren atzean ez daudela arrazoi juridikoak. «Bestela, ez da ulertzen». Defentsaren eta fiskalaren arrazoiak alde batean, eta «Manos Limpiaseko ultraeskuindarren argudio ahulak» beste aldean, Eusko Legebiltzarreko lehendakari ohiak (1998-2005) ez du «ezelako zalantzarik» Gorka Knörrek, Kontxi Bilbaok eta berak auzi-saiotik errubako atera behar zutela, arrazoi juridikoa nagusitu izan balitz. Auzitegi Konstituzionalean helegitea aurkezteko asmoa dute horregatik.

Ikuspegi juridikotik zigorrak oinarri juridikorik ez daukala iruditzen zaizunez, Auzitegi Konstituzionalak hartuko duen erabakian baduzu konfiantzarik?

Konfiantza, ez larregirik. Zoritxarrez, CGPJn zer koloretakoek duten indar handiagoa, erabakia era batekoa edo bestekoa izan daiteke. Zeren eta hor interes asko daude: nahaste askoren artean, pertsona askoren karrera profesionala dago. Batzuek badakite geure alde egiten badute euren karrera profesionala guztiz agortu dela. Nahiz eta benetan penagarri eta injustua izan, egia horixe da.

Epaileek jakinaren gainean arrazoi juridikoen arabera jokatu beharrean arrazoi politikoen edo interes pertsonalen arabera jokatzen badute, ez dira ari prebarikatzen?

Ez dakit prebarikaziora heldu direla esaterik badagoen. Gu euskal erkidegoko auzitegi nagusiak bi bider errubako jo gaitu. Zein da kontua? Auzitegi Gorenak itxaron egiten du, eta esaten du: «Etorriko zara. Neuk emon nizun aginduari ezezkoa emon zenion. Euskal erkidegoko auzitegiak nahiz eta zu errubako jo, gero neuk erabakiko dut». Prebarikazioak demostratu egin behar izaten dira. Baina ez dago ezelako zalantzarik: alde batetik, alderdi popularretik eta ultraeskuindar garratzenen aldetik presioak egon dira; eta bestetik, zera esan nahi izan dute: «Hemen nik agintzen dut, eta zu, nahiz eta Eusko Legebiltzarreko presidente izan, neure menpe. Esaten badizut domeka goizetan Legebiltzarra zabaldu egin behar duzula, zu joan eta zabaldu». Baina gu legebiltzar gorputz osoa gara. Txikia, baina osoa. Errespetua merezi dugu. Prebarikazioa? Oraindik ezin dut hori esan, baina interesak bultzatutako erabakia hartu dutela, ez daukat ezelako zalantzarik. Eta interes horren atzean, gure erakundeak baztertu eta zapaltzea dago.

Haserre zaude?

Arduratuta. Nik ez nuen inoiz gura izango epaitegi bateko aulkian jartzerik. Ez nuke inoiz gura izango zigortua izatea. Baina benetan lasai sentitzen naiz barrutik. Neure kontzientziagaz eta neure jakituria apalagaz egin beharrekoa zela pentsatzen nuena egin dudalako. Orduan, hortik, lasai. Baina oso arduratuta nago. Etorkizunean, nork jakin horrelako bideak hartzen direnean non bukatu ahal den? Beste kasu batzuk daude: lehendakaria, alderdi batzuen legez kanpo uzteak... eta beharbada etorriko da berriro lehengo kasua, taldea desegiteko agindua. Horrelako bideak zabaltzen direnean, hurrengo kokotekoa bi, bost edo zazpi urte barru, beste bati etorriko zaio. Horrelako bideak zabaltzea arriskutsua da.

Zuen kontrako epaiaren helburuetako bat Ibarretxeren kontrakoari bidea zabaltzea izan daiteke?

Hemengo auzitegi nagusia Ibarretxeren argazkiaren atzetik ibili da, Ibarretxe aulkian, eta jada lortutzat dute. Argazkia lortu dute. Uste dut erabaki honek eduki lezakeela eraginen bat Ibarretxeren kasuan.

Emilio Botin errugabetu egin zuten herri akusazioak bakarrik akusatzen zuelako, eta zuek zigortu egin zaituztete herri akusazioak bakarrik akusatuta. Justizia nahierara?

Bai. Ez daukagu ezelako zalantzarik. Ultraeskuindarrek eta Espainiako eskuinak presionatu egin du guri egurra emon diezaguten, eta Botinen kasuan presioak guztiz kontrakoak izan dira. Epaia honentzat baldin bada, hau. Eta epaia beste harentzat baldin bada, beste hau. Hori da.

Orain arazo beraren aurrean egongo bazina berdin jokatuko zenukeela esan duzu. Ziur?

Norbaitek esaten badit nahaste horretan sartu barik nahikoa nuela [Sozialista Abertzaleak taldea] mistora pasarazteagaz, erantzungo dut ezetz. Nik erantzukizun bat neure gain. Eta egin nuen neuk irizten nuen biderik zehatzena, zuzenena eta garbiena erabilita. Orain berriro 2003ko maiatza balitz? Erantzuna, zehatza: gauza berbera.

EHAK legez kanporatzeko bidean direnez, ataka berean egon daiteke laster zure ordezkoa, Izaskun Bilbao. Zu bezala jokatzeko aholkatuko zenioke?

Ez da lehenengo aldia galdera hori egiten didatela. Ez dut hor sartu gura. Irten nintzen, utzi nuen politika, betatua izan nintzen Legebiltzarrean, jarlekua nire kabuz utzi nuen 2005eko urriaren 4an, eta esan nuen: behin betiko bukatu da nire politika ibilbidea. Orain beste arduradun batzuk daude Legebiltzarrean, eta eurak erabaki behar dute kasu bakoitzean zelan jokatu.

Eusko Jaurlaritzak eta zure alderdiak, EAJk, oso gogor erantzun dute. Besteak beste, erabaki honek eta auzitegietatik etorritako beste hainbatek krisi politiko larrian sartu gaituztela adierazi dute. Ados ?

Krisi politiko sakon batean sartzeko bidea behintzat irekitzen du honelako erabaki batek, zigor honek. Baina uste dut oraindik ez gaudela, eta indar egin behar dugula, gainera, sar ez gaitezen. Elkarri bizkarra emonda ez daukagu zereginik. Tresna legez hitza erabili eta aurrera egin behar dugu, herri honen bakea eta normalizazioa lortu arte, ahalegin guztian ekin eta ekin.

Zer balorazio egiten duzu garai batean zure gobernukide izan zirenak, PSE-EEko kideak, zure auziari dagokionez izaten ari diren jarrerari buruz?

Uste dut gatazka hau hasi zenetik bai sozialistek eta bai PPkoek oso zikin jokatu dutela. Alderdi popularrarena argi dago: lekuko etorri zen epaiketara, eta ez zen lekuko. Zen akusazio.

Carmelo Barrio, alegia.

Bai. Eta ordutik hona geure zigorraren bila ibili dira zoratuta. Zoratuta! Presionatzen. Eta alderdi sozialistakoak, egunak joan egunak etorri, diskurtsoa apur bat leuntzen joan dira. Baina gaur honantza, bihar harantza eta gero honantza, horrela ezin da ibili. Koherentziaz jokatu behar da. Lotsagarriak izan ziren gure aurka botatako irainak: «ETAren defendatzaile»... Egundoko astakeriak entzun behar izan genituen orduan. Hori guztiz ahaztea ez da posible. Eta orain euren aurpegia garbitzea ere ez da posible. Lehengo egunean agiri bategaz adierazi zuten gehiago datozela bat fiskalaren argudioegaz, auzitegiaren erabakiagaz baino. Ondo dago. Baina lehengoak ez dira ahaztekoak. Eta hor zikin-zikin jokatu zuten.

Zeuk esan duzu hemen zeinek agintzen duen erakutsi nahi izan dutela erabaki honekin. Joko arauetan ikusten bada Eusko Legebiltzarrak eskuak lotuta dituela, horrek ez du nabarmenago uzten joko arau horiek aldatzeko beharra?

Eta eduki ditugunak bermatzeko eta errespetatzeko beharra. Arau batzuk ipini genituen martxan trantsizioan, eta arau horien barruan zegoen gure erakundeak sortzeko eskubidea. Joko arauak hor daude, eta orain arte urte askotan zehar errespetatu dituzte. Baina etorri da norbait pentsatu duena: «Nik idatzi hau bidaliko diet, han denak ikara-ikara eginda ipiniko dira, eta bost minutuan hau beteta dago». Nik justizia errespetatu egin gura dut. Hor ez dago ezelango zalantzarik. Baina geure erakundeak ere oso maite eta errespetagarritzat jotzen ditugu, eta aldarrikatu egiten dugu beste batzuek gure erakundeak errespetatu egin behar dituztela. Orduan, arauek balio dute ala ez? Niretzat bai. Hemen salatu behar dena da batzuek arauak apurtu egiten dituztela, gure erakundeak zapaltzeko asmotan, eta hau izan dela zapalkeria bat.

Ondorioz, orain zer?

Beti esan duguna: herriak dauka erabakia nondik eta nora jo behar dugun. Gure etorkizunerako gidoia oraindik ez daukagu idatzita, baina hori idazteko idazkortza geuk daukagu. Geuk eduki behar dugu. Eta geuk lortuko dugu edukitzea. Zelan? Aurrera begira. Datorren larunbatean [gaur] izango den manifestaziora joan eta zapalkeria salatuta. Geure erakundeak errespetatzea aldarrikatzen dugula esanda. Orain, geroago eta beti. Prest egongo ginateke batzuegaz eta beste batzuegaz berba egiteko, baina errespetuz.

Giro politiko honetan Ibarretxeren egitasmoak indarra hartu duela iruditzen zaizu, kontuan hartuta beste esparru politiko bat eraikitzea duela helburu?

Hemen ardatzik nagusiena da errespeta dezatela herri honen borondatea. Lehengo egunean Erabaki izenagaz Carlton hotelean aurkeztutako agiriaren sinatzaileen artean nago. Pausorik pauso joan behar dugu, gauzak ez ditugu egun batean lortuko, baina horrek ez du esan gura ahaleginean lo egon behar dugunik. Ikusiko dugu zer gertatzen den. Urtea nahiko mugitua izango dugu: ekainean legebiltzarrera, gero urrian kontsulta... Eta kontsulta badago, hor ibiliko dira auzitegiak, sartzeko asmotan.

Kontuan hartuta momentu politikoari buruz eta PSOEren eta PPren jokabideari buruz zure alderdiak egiten duen balorazio gogorra, iruditzen zaizu martxoko hauteskundeen ondoren EAJk Espainiako Gobernuari babesa ematea koherentea izango litzateke, gobernuan PP egon edo PSOE egon?

Alderdiko militante arrunta naiz, besterik ez. Ardura ohoretsuak izan ditut herri honetan, baina orain ez daukat bat bera ere. Neure alderdiak zer erabaki hartuko duen, ez dakit. Baina kontuan hartu behar da gauza bat: Madrilen inoiz ez digu utziko saltxitxoi osoa ekartzen. Eta guk xerraz xerra ekarri behar dugu honantza. Eta norberak gehiengo osoa ez edukitzeak, eta beste arrazoi askok, egiten dute beharrezkoa sarri askotan konponketa batera heldu beharra. Norbere printzipioei inoiz uko egin gabe. Ikusiko dugu martxoaren 9ko hauteskundeetan zer irteten duen, eta hor aukeratu beharko dugu txarraren eta txarragoaren artean. Guk horri buelta ezin diogu emon. Hori bakar-bakarrik gizarteak egin dezake. Guk kalkulatzen dugu zer indar edukiko dugun han, eta gure indar labur hori erabili egin behar dugu herri honen alde.

Oro har, garai ilunak datozela uste duzu?

Ez datoz garai errazak. Alde batetik, batzuek erabaki dute tiroka jarraitzea. Inoiz ez da izan hori bidea. Negarra, kaltea eta hondamendia besterik ez dakar. Eta beste alde batetik, badago jendea pentsatzen duena guztiak balio duela. Hori ere ez. Eta tartean gaude beste batzuk, beste era batera pentsatzen dugunak. Urte garratzak etorriko direla uste dut, baina ez da inoiz amore emon behar. Aurrera jarraitu behar dugu. Badugu gure artean jende jakituna, ahalegintsua. Guk geuregan errespeta lortu behar dugu Espainiatik, eta oraindik ez dugu lortu. Baina beldurgarrizko kaltea egiten digu tiroka ibiltzeak. Horrek ez dauka norabiderik, ez dauka izateko arrazoirik. Baina ez dago nire esku, eta herri honen gehiengoaren esku ere ez dago. Nire ilusiorik handiena izango litzateke behin-betiko hori baztertzea. Gure irudia eta arrazoia sendotuko luke.

Ezker abertzalearekin izan duzun harreman txarraren ondoren, Batasuna bezala Alderdien Legearen biktima bihurtu zara zeu ere.

Ez dut eduki hartuemonik! Ezker abertzaleko ordezkariegaz izan dudan hartuemonik luzeena eduki nuen Donibane Lohizuneko garagardotegi bateko terrazan, 1980an.

Norekin?

Txomin Iturbe eta beste bat. Bestea GALek hil zuen gero. Ez dakit orain izena. Neure koinatu bategaz joan nintzen. Kristolako eztabaida izan genuen. Nik gutun bat jaso nuen, bost milioiko eskaerarekin. Zelan diren gauzak. Hartuemon luzeena ezker abertzaleko ordezkariegaz, huraxe izan zen. Geroztik, hartuemon gutxi.

Zer gertatu zen?

Bronka polita. Niri gutun bat bidali zidaten, orri batekoa, alde bietatik idatzita. Nik esan nien gutunean niri buruz esaten zuten guztia gezurra zela, eta informazioa herritik etorri zitzaiela, baina beste arrazoi batzuengatik. «Egiaztatu egizue, eta esan egizue ea hor ipintzen duzuena egia den». Bronka handia eta gero, esan zidaten egiaztatuko zutela zutela. Eta gero bidali zidaten paper bat esanez errakuntza bat izan zela, eta barkatzeko. Harreman luzeena, huraxe.

Eta orain, legez kanporatzearen biktima zeu ere.

Bai, albo-zehar, Alderdien Legearen ondorio da. Guk Alderdien Legea onartzearen kontra egin genuen. Ez hori bakarrik. Legebiltzarrean bultzatu genuen ekimen bat Alderdien Legearen aurka helegitea aurkezteko Konstituzionalean, eta Legebiltzarreko batzorde horretan oposizio gogorrena izan zen alderdi popularrarena eta ezker abertzalearena. Eta ezinezkoa izan zen Legebiltzarrak helegitea aurkeztea, batzordean ezezkoa erabaki zelako. Gero helegitea Jaurlaritzak aurkeztu zuen, bere kabuz.

Herrizaingo sailburu izan zineneko jokabidearen edo gertaeren ondorio da ezker abertzalearekin duzun konponezin hori. Denboraren perspektibarekin begiratuta, uste duzu beste era batera jokatzerik izan zenuela?

Ez dago ezelako zalantzarik, gizakia naizenez gero, egunero hanka sartzeak edukitzen ditudala. Baina akatsak akats, nondik eta norako nagusian jokaera berbera izango nuke. Gaur balitz 1991ko otsailaren 7a, [Jose Antonio] Ardanza lehendakariaren aurrean lehenengoz zin egin nueneko eguna, Herrizaingo Sailean izan nuen jokaera berbera izango nuke, ildo nagusietatik begiratuta. Ni Legebiltzarrera sarritan neure kabuz agerraldia eskatuta joaten nintzen, eta ez nintzen beti joan paparra aterata neukala, esaten «hemen gatoz demostratzera zer onak garen». Batean baino gehiagotan joan nintzen esanez: «Oraingoan ez dugu asmatu. Ez ditugu gauzak ondo egin». Tolosako hilerrian, esate baterako, eta beste kasu batzuetan.

Autokritika egin zenuen Tolosako hilerriko gertaerekin [Joxean Lasa eta Joxi Zabalaren ehorzketa]?

Bai. Agindua geneukan Carlos Bueren epailearen eskutik, ez zen erraza betetzea, inork ezin zuen ukitu ez zerraldorik ez ezer... Beharbada egin behar zen mugatu nortzuk sartu. Baina ildo nagusitik begiratuta, gauza berbera. Ez zen nire asmoa inoren aurka joatea. Emon diezaiogun buelta, eta ikus dezagun hemen zenbat eta zenbat jendek negar egin duen, bere senide bat hankak aurrean dituela hilobira bidali dutelako. Eta zenbat eta zenbat jendek egin duen negar eskutitza hartu duenean, edo mehatxuak izan dituenean, edo etxea erre diotenean, edo kotxea, edo bonba ipini diotenean. Herrizaingo sailburu baten ardura horiei babesa ematea da, eta besteen eskubideak errespetatzea. Eta esango dizut, zeren hau da egia santua: ni 1991n hara joan nintzenean, denbora asko pasatu barik, giza eskubideen aitorpena koadro batean ipini, euskaraz eta gazteleraz, eta esan nuen: «Komisaldegi guztietan gura ditut ikusi». Eta joaten nintzenean, ertzainei esaten nien: «Hau goizero irakurri behar duzue. Hobe buruz ikasten baldin baduzue». Baina zer egin behar nuen nik? Gaizkile zena, edo gaizkile zela adierazten zuen zelako edo halako frogak agertzen baziren, hura oratu eta epailearen aurrera eroan. Hori batzuek ez zuten ulertzen. Baina nik babestu egin behar nituen. Zeren, makina bat hiletara joan behar izan nuen. Eta hura ikusi egin behar zen. Horregatik: gauza berbera egingo nuke.

Egia al da, aste honetan argitaratuta ikusi dudan bezala, Egin itxi zutenean Baltasar Garzoni hots egin zeniola, zorionak emateko edo ados zeundela esateko?

Libururen batean agertzen da. Nik hori ez dut egin. Gogoratzen naiz, gainera, Egin itxi zutenean, Polizia Nazionala sartu zela, eta zelan Auzitegi Nazionaletik deitu zuten Herrizaingo Sailera, guk kontrolatzeko Egin-eko egoitza eta tailerrak. Eta nik esan nien: «Esaiezue epaileari operazioa egin duena arduratu dadila hura kontrolatzen!». Gure jendeak eztabaida izan zuen Garzonegaz, eta azkenean saihetsi genuen hori. Nik, bestea, ez dut egin. Eta hor gauza asko daude esateko. Nik inoiz ez nuke komunikabide bat ixtearen alde bozkatuko. Baina ñabardura asko egin daitezke.

Egin nahi dituzu?

Luzeegi joko luke. Ez du merezi.

Oraindik bizkartzainekin bizi zara?

Bai. 24 ordu.

Noiz arte?

Horretan jakitunak direnak esan arte ez dela beharrezko.